Psikoloji & Psikiyatri

Psikoloji ve psikiyatrinin internet adresi

Dikkat çekme ve ilgi odağı olma isteği

Türk Dil Kurumu’nun Güncel Türkçe Sözlüğünde dikkat (dikkati) çekmek ‘ilgi toplamak’, ‘göze batmak’ ve ‘fark edilmek; ilgi toplamak ise  ‘ilgisini yoğunlaştırmak, belli etmek’ ve ‘ilgi görmek’ şeklinde tanımlanmaktadır. Bir davranış olarak ele alındığında dikkat çekme ve ilgi toplama isteğinin her insanda belli bir oranda bulunduğu görülür. Sosyal bir varlık olması, psikolojik ve biyolojik gereksinimlerini karşılayabilmek için diğerleri ile iletişim ve ilişkiye girmek durumunda olması insanı bu yönde davranmaya yönlendirir.

Fakat bazen bu dikkat çekme çabasında bir fazlalık bir aşırılık olduğu sezilir. Kişi sanki beklediği ilgiyi yeterince görmediği ya da göremeyeceği hissi içinde abartılı bir uğraş içindedir. Buna ‘kendisinin farkına varılması‘ yanında ‘diğer insan(lar)ın gözünde herkesten daha farklı, özel bir yere konumlandırılma arayışı‘ da eklendiğinde abartı daha da şiddetlenir. Kişi topluluklar içinde yıldız gibi ışıldama isteği ve bakışların / gözlerin sürekli üzerinde olması isteği içindedir.

Dikkat çekme isteğinin aşırıya kaçmasına verilebilecek bazı örnekler arasında ‘yalnız belli ortamlarda değil her ortamda dikkat çekme isteği’, ‘ilgi odağı ol(a)madığı durumlarda rahatsızlık duyma’, ‘başkalarını dikkate almadan sürekli merkezde olma isteği’, ‘birilerinden daha önde olma ya da öne çıkma çabası içinde olma’ ve ‘diğer insanların dikkatini çekmek ve ilgi odağı olmak için özel bir çaba göstermek, olmadığı ya da başarılamadığı düşünüldüğünde üzülmek ve kendisi hakkında olumsuz yargılamalara (değerlendirmelere) varmak’ sayılabilir

Dikkat çekme ya da ilgi odağı olma isteği kendi başına bir ruhsal hastalık belirtisi ya da bir ruhsal hastalık değildir. Dikkat çekme isteğinin aşırıya kaçması ve süreklilik göstermesi psikiyatride daha çok kişilik bozuklukları ile ilişkilendirilir. Psikiyatride ilgi / dikkat çekme arayışı histriyonik kişilik bozukluğunun temel özelliği olarak ele alınmaktadır. Diğer yandan narsistik kişilik ve borderline kişilikte de ilgi odağı olma davranışları görülebilmektedir.

Diğer yandan bazı insanlarda bir kişilik bozukluğu olmasa bile yoğun stres altında iken bir baş etme düzeneği olarak dikkat çekme ve ilgi odağı olma davranışı ortaya çıkabilmektedir. Fakat bu durumda davranış süreklilik göstermez yalnız stresli dönemde ortaya çıkar.

Prof. Dr. Erol Özmen
Manisa Celal Bayar Üniversitesi Tıp Fakültesi

Kısa ve öz bilgiler

  • İnsan doğası gereği sosyal bir varlıktır. Olağan koşullarda her insan birçok gurubun (aile, arkadaş grubu, iş ortamı) bir üyesi olarak yaşar ve diğer insanlarla iletişim ve ilişki kurar. Gurup içinde varlığını sürdürmek ve aidiyet duygusunu yaşayabilmek için gurubun diğer üyeleri ile etkileşim içinde olmak durumundadır. İlişkinin kurulabilmesi de ancak insanların birbirinin farkında olmasıyla ya da karşımızdaki insanın bizim farkımızda olması ile mümkündür. Farkında olma kendiliğinden oluşmadığında doğal olarak kendinin farkına varılması için kişi çaba harcar. Başka bir deyişle ‘dikkat çekme’ ve ilgi odağı olma’ya çalışır.
  • Diğer insanlar tarafından fark edilmek, umursanmak, dikkate alınmak, önemsenmek, onların gözünde bir yeri olduğunu, değer gördüğünü, önemsendiğini hissetmek ve sevilmek isteği bir psikolojik gereksinim olarak her insanda bulunur. Bu gereksinimlerin karşılanabilmesi için bireyin etkin olması gerekir. Çaba harcamadan fark edilmek, önemsenmek ve değer görmek mümkün değildir.Diğer insanlar tarafından fark edilmek, onların ilgisinin kendine yönelmesine istemek doğal olarak her insanın içinde bulunur.
  • Belli bir insan tarafından fark edilmek ile herkes tarafından fark edilme isteği farklı ruhsal gereksinimleri ve amaçları ifade eder.
  • Dikkat çekme ya da ilgi odağı olmak için her şey (ses, konuşma, görünüm vb) kullanılabilir.
  • Dikkat çekme ve ilgi odağı olma isteği ile maddi bir çıkar elde etmek amacıyla yalan-dolana başvurma ve kandırmak amacıyla rol yapmayı (temaruz) birbirinden ayırt etmek gerekir. İlkinde her insanda belli bir düzeyde var olan psikolojik bir gereksinimi karşılama çabası vardır. Ancak böyle davranırsa değer göreceği ya da önemseneceği hissi taşıyan insanlar aşırı dikkat çekme davranışı gösterirler. İkincisinde kişinin açıkça görülen bir kazanç ya da çıkar elde etmesi söz konusudur.

Prof. Dr. Erol Özmen
Manisa Celal Bayar Üniversitesi Tıp Fakültesi
Psikiyatri Anabilim Dalı